همهء آنچه كه به ابن مسعود ، دربارهء قرائتهاى شاذ نسبت داده شده است ، با مصحف نمونه [ امام ] در تناقض نيست و يا با آن اختلاف ندارد . بيشتر قرائتهاى او تنها از جنبهء اعرابى با حفظ ساختار كلمه ، متفاوت است . يعنى منشأ اختلاف ، غالبا نحوى است . غير از اين روايتها [ قرائتى ] ، مىتوان اختلاف را به شكل زير تقسيم كرد : 1 - روايتهايى كه ويژگى لهجه‌اى دارند . 2 - روايتهايى كه ويژگى ترادف دارند . 3 - روايتهايى كه از متن مصحف ، كم دارند . 4 - روايتهايى كه از متن مصحف اضافه دارند . 5 - روايتهايى كه بدون كم يا زياد شدن و يا ترادف ، تغييرى در آن رخ داده است . چهار نوع اخير ، اشكال زيادى در قرائتهاى شاذ ايجاد مىكند ، چون ادّعاى قرائت در آنها و قرآن بودن آنها - اگر درست باشند - از خطرناكترين اسباب فتنه و آشوب به حساب مىآيد ؛ ولى به شكرانهء خدا ، اينها درست نيستند . دست يازيدن برخى از قاريان به چنين روايتهايى ، به نزاع بين آنها و جمهور مسلمانان منجر شد كه نتيجهء آن ، ترك مردم از اخذ قرائت از آنها گشت . لذا روشهاى آنها در قرائت از بين رفت و يا به فراموشى سپرده شد . از جملهء اخبار اين نزاع ، خبرى است كه ابن اثير روايت كرده است كه حجّاج بن يوسف ثقفى گفته است : « به خدا سوگند اگر به شما فرمان دهم كه از اين در خارج شويد و شما از در ديگر خارج شويد ، خونتان بر من حلال است و احدى را نخواهم يافت كه قرآن بر قرائت ابن امّ عبد - يعنى ابن مسعود - قرائت كند مگر اين كه گردنش را خواهم زد و آن قرائت را از مصحف حذف خواهم كرد هر چند كه با استخوان خوك براى حذف آن ، مصحف را بتراشم » نزد اعمش بيان شد و اعمش گفت : « من نيز شنيدم كه اين چنين مىگفت ولى در دلم گفتم : من على رغم ميل تو قرائت خواهم كرد » « 1 » . با تمام اينها ، از زندگى ابن مسعود ، تصويرى داريم كه مىپنداريم ، منشأ بيشتر آنچه باشد كه به او نسبت داده شده و اختلاف آشكارى با متن مصحف داشته است .

--> ( 1 ) ابن اثير ، الكامل فى التاريخ ، ج 4 ، حوادث سال 95 ه . ق . [ محمود راميار ، تاريخ قرآن ، صص 363 - 364 ] .